ATATÜRK YALOVA’YA DERİN İZLER BIRAKTI
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Yalova’ya ilk gelişinin üzerinden 97 yıl geçti. 19 Ağustos 1929’da Ertuğrul Yatı ile Yalova’ya gelen Atatürk’ün kentle kurduğu bağ, sıradan bir yazlık ziyaretin çok ötesine geçti..
Kayıtlara göre Atatürk, kenti 13 kez günübirlik, 27 kez de uzun süreli ziyaret etti ve 311 gün 273 gece Yalova’da kaldı. Belediyenin daha önce yayımladığı açıklamalarda da Yalova, “İstanbul ve Ankara’dan sonra Atatürk’ün en fazla konakladığı şehir” olarak ifade edildi..
Haber/Zeynep TAŞTAN
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Yalova’ya ilk kez ayak bastığı 19 Ağustos 1929’un üzerinden tam 97 yıl geçti. İstanbul’dan Ertuğrul Yatı ile yola çıkan Atatürk, saat 16.00’da Yalova’ya ulaştı. İlk ziyaretinde Termal Kaplıcaları’nı ve Baltacı Çiftliği’ni inceleyen Atatürk’ün Yalova ile kurduğu bağ, takip eden yıllarda kentin imarından turizmine, tarımından ulaşımına kadar uzanan büyük bir değişimin başlangıcı oldu. Yalova, kısa süre içerisinde Atatürk’ün yalnızca dinlendiği bir yer değil, aylarca çalıştığı ve Cumhuriyet tarihine yön verecek meseleleri görüştüğü önemli merkezlerden biri haline geldi.
97 YIL SONRA YALOVA YİNE ATATÜRK’ÜN İZİNDE
Atatürk’ün Yalova’ya gelişinin 97. yıl dönümü bugün kentte çeşitli etkinliklerle kutlanıyor. Yalova Belediyesi tarafından hazırlanan programda yürüyüşün yanı sıra Türk Yıldızları’nın saat 17.30’da Yalova semalarında gerçekleştireceği gösteri uçuşu yer alıyor. Türk Yıldızları, bu programla Yalova’da ilk kez gösteri uçuşu gerçekleştirecek. Saat 19.08’de ise Yürüyen Köşk’te “Atatürk’ün Yalova’ya Gelişi ve Hatıraları” programı düzenlenecek, ardından tarihçi-yazar Dr. Naim Babüroğlu’nun katılımıyla Atatürk, Cumhuriyet ve Yalova arasındaki tarihsel bağ ele alınacak.
14 AĞUSTOS 1929: YALOVALILAR ATATÜRK’E ULAŞTI
Atatürk’ün Yalova’ya gelişinden önce yaşananlar da kentin hafızasında önemli bir yere sahip. Yalova İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün aktardığı yerel anlatıya göre, 1929 yazında Yalova’nın ileri gelenleri kentte yaşanan sıkıntıları Atatürk’e anlatabilmek amacıyla harekete geçti. 14 Ağustos 1929’da iki motor dolusu Yalovalı Büyükada’ya gitti. Ertuğrul Yatı’nın iskeleye yanaşmasının ardından Yalovalıların ilgisini fark eden Atatürk, temsilcilerden kentin durumunu dinledi ve ilk fırsatta Yalova’ya geleceğini bildirdi. Bu görüşmeden yalnızca beş gün sonra verilen söz yerine getirilecekti.
19 AĞUSTOS 1929: ERTUĞRUL YATI YALOVA’YA YANAŞTI
Tarih 19 Ağustos 1929 Pazartesi’ydi. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal, Ertuğrul Yatı ile İstanbul’dan Yalova’ya hareket etti ve saat 16.00’da Yalova İskelesi’ne ulaştı. Beraberinde dönemin devlet adamları, yakın çalışma arkadaşları ve sağlık görevlileri bulunuyordu. Atatürk, kendisini karşılayan Yalovalıların yoğun ilgisi altında iskeleden ayrılarak doğruca kaplıcalara gitti. Atatürk’ün Yalova’daki ilk durağı bugünkü Termal bölgesi oldu. Kaplıcaları yerinde inceleyen Atatürk, tesislerin geliştirilmesi ve bölgenin çağdaş bir sağlık merkezi haline getirilmesi için talimat verdi. Ardından Baltacı Çiftliği’ne geçti. Burada yaşayan göçmenlerle görüştü, sorunlarını dinledi ve yetkililere gerekli çalışmaların yapılması yönünde talimatlar verdi. Aynı akşam Yalova’dan yeniden İstanbul’a hareket etti. Ancak bu birkaç saatlik ziyaret, Yalova ile Atatürk arasında yaklaşık dokuz yıl sürecek çok özel bir ilişkinin başlangıcıydı.
20 AĞUSTOS’TA YENİDEN GELDİ
Atatürk, Yalova’yı gördükten sonra kentten kopmadı. Bir gün sonra, 20 Ağustos 1929’da yeniden Yalova’ya geldi. Millet Çiftliği ve kaplıca bölgesinde incelemelerini sürdürdü. Termal’in işletilmesi ve geliştirilmesi için çalışmaların başlatılmasını istedi. 21 Ağustos’ta ise Yalova üzerinden Bursa’ya geçti.
21 AĞUSTOS 1929: BİR ÇINAR, BİR KÖŞK VE TARİHE GEÇECEK HİKAYE
Yalova Valiliğinin kayıtlarına göre Atatürk, 21 Ağustos 1929’da Ertuğrul Yatı ile İstanbul’dan Bursa’ya doğru giderken Yalova kıyısındaki Millet Çiftliği’nde bulunan büyük çınarı fark etti. Kıyıya çıkarak ağacın gölgesinde dinlenen Atatürk, çınarın yanına kendisi için küçük bir köşk yapılmasını istedi. Ahşap ve iki katlı köşk yalnızca 22 günde tamamlandı. Yapının inşası 12 Eylül 1929’da bitti. Ancak bu küçük sahil köşkünü dünya çapında tanınan bir simgeye dönüştürecek olay bir yıl sonra yaşanacaktı.
29 AĞUSTOS: YALOVA ARTIK BİR ÇALIŞMA MERKEZİYDİ
Atatürk 29 Ağustos 1929’da Başbakan İsmet İnönü ile birlikte yeniden Yalova’ya geldi. Art arda gerçekleştirilen ziyaretlerle birlikte Yalova, giderek Cumhurbaşkanının yaz aylarında hem dinlendiği hem de devlet işleri üzerinde çalıştığı merkezlerden biri haline geldi. Atatürk’ün Yalova’ya ilgisi artık yalnızca Termal Kaplıcaları ile sınırlı değildi. Kentin tamamının yeniden ele alınmasını istiyordu.
YALOVA’NIN İMARI İÇİN SEFERBERLİK BAŞLATILDI
Yalova Belediyesinin tarih kayıtlarına göre Atatürk’ün talimatıyla farklı mesleklerden yaklaşık 400 sanatkar ve usta Yalova’ya getirildi. Demircilerden marangozlara, elektrikçilerden duvar ustalarına kadar çok sayıda çalışan kentin yeniden düzenlenmesi için görev yaptı. Bu çalışmalar sırasında Termal’deki Kurşunlu Banyo onarıldı, Yalova-Termal yolu düzenlendi, Samanlı ve Yalova dereleri temizlendi ve kentin ilk imar planının hazırlanmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirildi. Termal’de sıcak ve soğuk su hatları döşendi, su depoları yapıldı, orman yolları açıldı ve Yalova-Termal yolu boyunca çınarlar dikildi. İstanbul ile Yalova arasındaki ulaşımın düzenlenmesi ve vapur seferlerinin geliştirilmesi de bu dönemde üzerinde durulan konular arasında yer aldı. Yalova’da sıtmayla mücadele edilmesi, bataklık alanların ve dere yataklarının temizlenmesi de Atatürk dönemindeki dönüşümün önemli parçalarından biri oldu.
TERMAL ATATÜRK KÖŞKÜ 38 GÜNDE YAPILDI
Atatürk’ün Termal’e verdiği önem, yeni bir Cumhurbaşkanlığı köşkünün yapılmasını da beraberinde getirdi. Termal Atatürk Köşkü, Atatürk’ün talimatıyla 1929 yılında mimar Sedad Hakkı Eldem tarafından yalnızca 38 günde inşa edildi. İki katlı ve tamamen ahşap yapı, sonraki yıllarda Cumhuriyet yönetiminin yaz dönemindeki önemli çalışma mekanlarından biri haline geldi. Atatürk burada devlet adamlarını kabul etti, toplantılar yaptı ve uzun çalışma günleri geçirdi. Termal böylece yalnızca bir kaplıca bölgesi olmaktan çıkarak Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki siyasi ve idari yaşamın önemli duraklarından birine dönüştü.
MİLLET VE BALTACI ÇİFTLİKLERİYLE TARIMA ÖRNEK MODEL
Atatürk’ün Yalova’daki ilgisinin bir başka ayağını tarım oluşturdu. Millet Çiftliği ve Baltacı Çiftliği’nin alınmasıyla bölgede modern tarım uygulamalarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütüldü. Atatürk Ansiklopedisi kayıtlarında, çiftliklerin 1929 yılında Atatürk’ün Yalova ile ilgilenmeye başlamasının ardından satın alındığı belirtiliyor. Yalova’da karşılaştığı insanların yaşamlarıyla da yakından ilgilenen Atatürk’ün burada tanıştığı isimlerden biri “Sığırtmaç Mustafa” oldu. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre yoksul bir göçmen ailesinin çocuğu olan Mustafa’nın sağlık sorunlarıyla ilgilenen Atatürk, çocuğun tedavi edilmesini sağladı ve ardından İstanbul’da okula gönderilmesine yardımcı oldu.
1930: ATATÜRK YALOVA’DA İKİ AYDAN FAZLA KALDI
Atatürk’ün Yalova ile ilişkisinin en yoğun olduğu dönemlerden biri 1930 yazıydı. Atatürk Ansiklopedisi, 30 Haziran-5 Eylül 1930 tarihleri arasında Atatürk’ün iki aydan fazla süreyle Yalova’da kaldığını kaydediyor. İşte Yalova’nın simgesi haline gelen Yürüyen Köşk olayı da bu uzun Yalova günlerinde yaşandı.
8-10 AĞUSTOS 1930: ‘AĞAÇ KESİLMEYECEK, BİNA KAYDIRILACAK’..
Atatürk Millet Çiftliği’ndeki köşküne geldiği bir gün, köşkün hemen yanındaki ulu çınarın dallarının kesilmeye çalışıldığını gördü. Bahçıvana sebebini sorduğunda dalların köşkün duvarına dayandığını öğrendi. Bunun üzerine tarihe geçen kararını verdi: “Ağaç kesilmeyecek, bina kaydırılacak.” İstanbul Belediyesi Fen İşleri ekipleri Yalova’ya geldi. Köşkün çevresi temel seviyesine kadar kazıldı ve İstanbul’dan getirilen tramvay rayları yapının altına yerleştirildi. 8 Ağustos 1930’da başlayan işlem sonucunda köşk yaklaşık 4,80 metre doğuya kaydırıldı. Çalışma 10 Ağustos’ta tamamlandı. Hem çınar hem de köşk kurtarıldı. O günden sonra yapı “Yürüyen Köşk” adıyla anıldı. Atatürk’ün yaklaşık bir asır önce verdiği bu karar, bugün Yalova’nın en güçlü tarihsel simgelerinden biri olmasının yanı sıra doğanın korunmasına ilişkin erken dönem örneklerinden biri olarak hatırlanıyor.
1930’DA ÇOK PARTİLİ HAYATIN YALOVA GÖRÜŞMELERİ
1930 yazında Yalova yalnızca şehircilik faaliyetlerine değil, Türk siyasi tarihinin kritik görüşmelerine de sahne oldu. Atatürk ile yakın arkadaşı ve eski Başbakan Ali Fethi Okyar arasında çok partili siyasi hayat konusunda yapılan görüşmelerin önemli bölümü Yalova’da gerçekleştirildi. Bu görüşmelerin ardından Serbest Cumhuriyet Fırkası Ağustos 1930’da kuruldu. Atatürk Ansiklopedisi de Fethi Okyar ile yapılan görüşmelerin Yalova’da gerçekleştiğini kaydediyor. Termal Atatürk Köşkü’nün resmi tarihçesinde de Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşuna ilişkin karar ve görüşmeler, köşkün tanıklık ettiği önemli siyasi gelişmeler arasında gösteriliyor.
YALOVA, TARİH VE DİL ÇALIŞMALARININ DA MERKEZLERİNDEN OLDU
Atatürk’ün Yalova günleri boyunca tarih ve dil meseleleri de çalışma gündeminin önemli parçalarından biriydi. Yalova Belediyesinin tarihçe kayıtlarında, Türk tarihinin İslamiyet öncesindeki köklerinin araştırılması, “Türk Tarihinin Ana Hatları” çalışmaları ile Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumunun kuruluş süreçlerinin Yalova’da yapılan toplantı ve müzakerelerde olgunlaşan konular arasında olduğu belirtiliyor. Burada önemli bir tarih ayrıntısı bulunuyor: Türk Tarih Kurumu’nun kurumsallaşması 15 Nisan 1931’de, Türk Dil Kurumu ise 12 Temmuz 1932’de gerçekleşti. Dolayısıyla Yalova’nın rolünü bu kurumların resmen “kurulduğu yer” olmaktan çok, Atatürk’ün tarih ve dil çalışmalarını sürdürdüğü ve kuruluş süreçlerine ilişkin fikirlerin tartışıldığı önemli merkezlerden biri olarak değerlendirmek daha doğru oluyor.
1931’DEN 1937’YE HER YAZ YALOVA’YA DÖNDÜ
Atatürk’ün Yalova ziyaretleri 1930’la sona ermedi. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936 ve 1937 yıllarında da çeşitli tarihlerde Yalova’da bulundu. Bazı yıllarda haftalarca burada kaldı. Bu yıllarda çiftliklerdeki tarımsal faaliyetleri takip etti, Termal’deki çalışmalarla ilgilendi, devlet işleri üzerinde çalıştı ve tarih-dil araştırmalarını sürdürdü. Yalova böylece Cumhuriyet’in ilk döneminde zaman zaman bir “yazlık çalışma merkezi” niteliğine kavuştu. Termal Köşkü’nün resmi tarihçesinde de yapı, hükümetin yaz dönemi çalışmalarını yürüttüğü gayriresmi merkezlerden biri olarak tanımlanıyor.
SON GELİŞİ: OCAK 1938
Atatürk’ün Yalova ile yaklaşık dokuz yıl süren bağının son halkası 1938 yılının Ocak ayında yaşandı. Atatürk, 21 Ocak 1938’de Yalova’ya geldi. Yeni yapılan Termal Oteli’nin ilk misafiri oldu ve yaklaşık dokuz gün Yalova’da kaldı. Ancak bu ziyaret, aynı zamanda sağlık sorunlarının ciddi biçimde ortaya çıktığı dönemdi. Atatürk Ansiklopedisine göre Termal Kaplıcaları Müdürü Dr. Nihat Reşat Belger, 21 Ocak 1938’de vücudundaki kaşıntılar nedeniyle Yalova’ya gelen Atatürk’ü muayene ederek hastalığına ilişkin siroz teşhisini koydu. Atatürk, 1 Şubat 1938’de Yalova’dan Bursa’ya hareket etti. Bu, onun Yalova’dan son ayrılışı oldu.
YALOVA’DA YÜZLERCE GÜN
Atatürk’ün Yalova’da geçirdiği toplam süre konusunda kaynaklarda küçük rakamsal farklılıklar bulunuyor. Yalova Belediyesinin resmi tarihçesinde Atatürk’ün Yalova’yı 13 kez günübirlik, 27 kez uzun süreli ziyaret ettiği ve 311 gün 273 gece kentte kaldığı belirtiliyor.
BİR ZİYARETTEN ÇOK DAHA FAZLASI
19 Ağustos 1929’da Ertuğrul Yatı’ndan Yalova İskelesi’ne atılan ilk adım, yalnızca Cumhurbaşkanının bir Anadolu kentini ziyareti olarak kalmadı. Termal’in yeniden ayağa kaldırılması, yolların düzenlenmesi, derelerin temizlenmesi, sıtmayla mücadele, çiftliklerin geliştirilmesi, kent planlaması, düzenli ulaşım, Termal Atatürk Köşkü ve Yürüyen Köşk gibi bugün Yalova’nın kimliğinin parçaları haline gelen gelişmeler bu ilişkinin ardında kaldı. Dahası Yalova; 1930’daki çok partili hayata geçiş arayışlarından tarih ve dil çalışmalarına kadar Cumhuriyet tarihinin önemli tartışmalarına tanıklık etti. 97 yıl sonra 19 Ağustos’un Yalova için taşıdığı anlam da tam burada yatıyor: Atatürk 1929’da Yalova’ya birkaç saatliğine gelen bir misafir olarak ayak bastı; 1938’de son kez ayrıldığında ise ardında kentin bugün hala görülebilen tarihsel kimliğinin önemli bir bölümünü bıraktı.